लसुन खेती प्रविधि
परिचय
लसुनको बैज्ञानिक नाम Allium sativum हो । यो Amaryllidaceae परिवार अन्तर्गत पर्दछ । यसको उत्पत्ति मध्य एशिया देखि दक्षिण यूरोपसम्मको भू–भागमा भएको मानिन्छ । लसुन गानो बाली अन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण बहुउपयोगी मसला बाली हो । लसुनमा प्रोटीन, फस्फोरस, पोटासियम, क्याल्सीयम, म्याग्नेसियम र काब्रोहाईड्रेट पाईन्छ । हरियो लसुनमा प्रशस्तमात्रामा एस्करविक एसिड Ascorbic acid पाईन्छ । लसुनमा हामीले जुन बास्ना पाउछौ त्यो डाईएलायल डाईसल्फाईडको उकारणले हो । लसुनको मेडिसिनल महत्व पनि छ । हामीले नियमित लसुन सेवन गरेमा मानिसको रगतमा कोलेस्टेरल घटाउनमा सहयोग गर्दछ । यसको प्रमुख कारण लसुनमा पाईने एलिसिन भन्ने रसायनले गर्दा हो । यसले खाना पचाउनमा पनि सहयोग पुरयाउछ । ग्यास्ट्रीक हुनेको लागि पनि यो फाईदाजनक छ । विभिन्न किसिमका विषादीहरु बनाउनमा लसुनको प्रयोग गरीन्छ । जस्तैः बानस्पतिक किटनासक, ढुसिनासक र जुकानासक विषादी बनाउनमा समेत यसको प्रयोग हुने गरेको छ ।
हावापानी
लसुन प्राय सबै किसिमको हावापानीमा लगाउन सकिन्छ । समुन्द्र सतहबाट १०० मी देखि ३००० मी सम्मको उचाईमा यसको खेति सफलता पूर्वक गर्न सकिन्छ । लसुनलाई मध्य पहाडमा हिंउदे र बसन्ते बालीको रुपमा बर्षको दुई पटक लगाउने प्रचलन छ भने तराईमा हिउदमा एक पटक मात्र लगाउने गरिन्छ । लसुनको बानस्पतिक बृद्धिकोलागि १० देखि २० डिग्री सेन्टीग्रेट तापक्रम आवश्यक हुन्छ भने गानोको राम्रो विकास हुन १८ देखि २५ डिग्री सेन्टीग्रेट तापक्रम आवश्यक हुन्छ । यदि तापक्रम २ डिग्री सेन्टीग्रेट भन्दा कम भएमा पात र डाठहरु पहेला भएर जान्छन् ।
माटो
प्रागारिक पदार्थ प्रशस्त भएको दोमट माटोमा यसको खेति राम्रो हुन्छ । पानी जम्ने ठाउ र चिम्टयाईलो माटो यसको लागी उपयुक्त मानिदैन । लसुनको लागी हल्का अम्लीय माटो उत्तमहुन्छ । माटोको पि।एच। ५।८ देखि ६।८ सम्म राम्रो मानिन्छ ।
मलखाद
कम्पोष्ट ः ०।५ देखि १।० टन प्रति रोपनी।
नाईट्रोजन ः १।५ देखि २।५ के।जी। प्रति रोपनी।
फस्फोरस ः १।० देखि १।७५ के।जी।प्रति रोपनी।
पोटास ः ०।५ देखि १।५ के।जी। प्रति रोपनी।
लसुनका प्रमुख जातहरु
नेपालमा स्थानिय लसुनका जातहरु नै लगाउने प्रचलन बढी छ ।नेपालका प्रचलित जातहरुमा मार्फा स्थानिय, गोदामचौर स्थानिय,पाटन स्थानिय प्रमुख छन् । नेपालमा रोपिने भोटे लसुन आयातित जात हो । ईण्डियन जातहरुमा एग्रीफाउण्ड सेतो, यमुना सफेद ९जि–१०, यमुना सफेद–२ ९जि–५००,यमुना सफेद–३ ९जि–२८२०, एग्रीफाउण्ड पारवती, यमुना सफेद–४ ९जि–३२३० प्रमुख छन् ।
लगाउने तरिका र समय
नेपालका कृषकहरुले लसुन तिन किसिमबाट लगाएको पाईन्छ ।
९क० पराम्परागत तरिका
९ख० उन्नत तरिका
९ग० शुन्य खनजोत प्रविधिबाट लसुन खेति
९क० परम्परागत तरिका
यस तरिकामा कृषकहरुले आफनो घरायसी प्रयोजनका लागि लगाउने गर्दछन् । कृषकहरुले यसमा कुनै किसिमको पनि सिफारिस प्रविधि अपनाउदैनन् ।
९ख० उन्नत प्रविधि
व्यावसायिक लसुन खेति गर्ने कृषकहरुले प्राविधिकको सिफारिस बमोजिम लसुन खेति गर्दछन् । जस्तै ः जमिन तैयार कसरी गर्ने रु कुन जात लगाउने रु कति दुरीमा लगाउने रु मलखाद कति राख्ने रु सिंचाई कति पटक दिने रु गोडमेल र रोग किराको नियन्त्रण कसरी गर्ने रु भण्डारण कसरी गर्ने रु बजारीकरण कसरी गर्ने रु आदी कुराहरुको लेखाजोखा गरी खेति गरिन्छ ।
९ग० शुन्य खनजोत प्रविधिबाट लसुन खेती
पश्चिम नेपालको कैलाली, कंचनपुर र बर्दीयाका थारु समुदायमा यस प्रविधिबाट लसुन खेति गर्ने प्रचलन बढी पाईन्छ । यस तरिकाबाट लसुन लगाउदा धान लगाएको ठांउमा धान काटी सकेपछि खनजोज नगरिकनै धानको गाजको विचमा लसुन लगाउनेचलन छ । कृषकहरुको अनुभवलाई लिदा झण्डै २० देखि २५ बर्षदेखि पश्चिम नेपालका थारु समुदायका कृषकहरुले यो प्रविधिअपनाउदै आएका छन् ।
लगाउने समय
उच्च पहाड स् असोज कार्तिक
मध्य पहाड स् असोज कार्तिक
तराई स् कार्तिक मंसिर
लगाउने दूरी से।मी
बोट- बोट १५
लाइन - लाइन ७ ८
बेर्ना र बीउ मात्रा प्रति रोपनी २५९३० के।जी।
बाली तयार हुन लाग्ने अवधि ४-६ महिना
उत्पादन के।जी। प्रति रोपनी ६०० ९ १०००
लसुन खेतीको गोडमेल र सिँचाइ व्यवस्थापन
१ लसुन बालीमा झारपातको निकै समस्या हुन्छ । बेर्ना बाक्लो हुनेगरी सार्नु पर्ने हुँदा धेरैपटक झारपात हटाइ गोडमेल गर्दा बिरुवालाई बाधा पुग्ने गर्दछ । लसुन खेती गर्दा खेती अवधिभर ३९४ पटक गोडमेल गर्नु आवश्यक छ तर झारको मात्रा र अवस्था हेरी कम वा धेरैपटक गोडमेल गर्न सकिन्छ ।
२ लसुन बाली अवधिभर माटो खुकुलो राख्नु पर्दछ । यदि माटो खुकुलो नरहेमा माटोको माथिल्लो सतह जमेर कडा हुन जान्छ, जसले गर्दा एउटा बोटमा एउटा गानोको बदला गानो फुटेर धेरै र साना गानाहरु बन्न पुग्दछन् । यसले लसुनको उत्पादनमा गुणस्तर तथा परिमाणमा नकारात्मक प्रभाव पर्दछ ।
३ लसुन बालीमा पहिलो सिँचाइ बेर्ना सार्ना साथ दिनु पर्दछ भने त्यस पछिका सिँचाइहरु आवश्यकतानुसार मौसमको अवस्था, माटोको किसिम र बालीको उमेर हेरी गर्नु पर्दछ ।
